Dezinformacije o sastavu vakcina spadaju među najupornije i najuticajnije mitove u savremenom javnom prostoru. One se često oslanjaju na poluistine, pogrešno tumačenje naučnih pojmova ili namjerno izvlačenje informacija iz konteksta, što kod građana stvara strah i nepovjerenje prema jednom od najefikasnijih alata javnog zdravlja.
Jedna od najčešćih tvrdnji jeste da vakcine sadrže „toksične supstance“ koje mogu ozbiljno ugroziti zdravlje. U toj kategoriji se često spominju aluminij, formaldehid ili tiomersal. Naučni konsenzus, zasnovan na decenijama istraživanja, jasno pokazuje da se ove supstance u vakcinama nalaze u izuzetno malim količinama – značajno manjim od onih kojima smo svakodnevno izloženi kroz hranu, vodu ili okoliš.
Najčešće dezinformacije
Aluminijske soli, na primjer, koriste se kao adjuvansi kako bi se pojačao imuni odgovor, a ukupna količina aluminija koju dijete primi vakcinacijom manja je od količine koju unese majčinim mlijekom ili adaptiranom formulom u prvih nekoliko mjeseci života.
Poseban primjer naučno opovrgnute dezinformacije odnosi se na tiomersal, konzervans koji sadrži etil-živu. Uprkos tome što je etil-živa hemijski različita i različita po biološkim efektima od metil-žive (koja je toksična), ova razlika se u dezinformacijama namjerno zanemaruje. Brojne epidemiološke studije, provedene na stotinama hiljada djece, pokazale su da ne postoji nikakva veza između tiomersala i neuroloških poremećaja, uključujući autizam. Važno je naglasiti i da se tiomersal danas uopće ne nalazi u većini dječijih vakcina.
Još jedan čest narativ tvrdi da proizvođači vakcina „ne otkrivaju pravi sastav“. U stvarnosti, sastav svake vakcine je javno dostupan i detaljno regulisan. Svaki sastojak mora proći rigorozne toksikološke i kliničke procjene prije nego što vakcina dobije odobrenje za upotrebu. Regulatorna tijela poput Evropske agencije za lijekove ili Svjetske zdravstvene organizacije kontinuirano prate sigurnost vakcina i nakon njihovog stavljanja na tržište, kroz sisteme farmakovigilancije.
Udaranje na emocije, strah i korištenje slabe naučne pismenosti
Psihološki aspekt dezinformacija o sastavu vakcina također je važan. Kompleksni hemijski nazivi i nedostatak osnovne naučne pismenosti čine javnost podložnijom manipulaciji. Kada se nepoznati pojmovi predstave kao prijetnja, strah često nadjača racionalno razmišljanje. Upravo zato su transparentna komunikacija i edukacija ključni alati u borbi protiv dezinformacija.
Nauka o dezinformacijama pokazuje da se mitovi o sastavu vakcina ne šire zato što su uvjerljiviji od činjenica, već zato što su emocionalno snažniji. Suprotstavljanje tim narativima zahtijeva strpljenje, jasno objašnjenje i dosljedno oslanjanje na dokaze. Vakcine nisu „kokteli nepoznatih supstanci“, već pažljivo formulisani medicinski proizvodi čiji je sastav rezultat decenija istraživanja, kontrole i stalnog unapređenja u korist javnog zdravlja.
Autor: Jelena Kalinić, MA, biolog, naučna novinarka, Društvo za promociju “Prirodnih nauka “Nauka i svijet”, posjeduje WHO infodemic manager certifikat i Health metrics Study design & Evidence based medicine trening. Dobitnica EurekaAlert (AAAS) Felowship 2020. za naučne novinare. Short -runner, drugo mjesto u izboru za European Science journalist of the year za 2022. godinu.
