Dezinformacije o sastavu vakcina spadaju među najupornije i najuticajnije mitove u savremenom javnom prostoru. One se često oslanjaju na poluistine, pogrešno tumačenje naučnih pojmova. Oslanjaju se i na namjerno izvlačenje informacija iz konteksta, što kod građana stvara strah i nepovjerenje prema jednom od najefikasnijih alata javnog zdravlja.
Jedna od najčešćih tvrdnji jeste da vakcine sadrže „toksične supstance“ koje mogu ozbiljno ugroziti zdravlje. U toj kategoriji se često spominju aluminij, formaldehid ili tiomersal. Naučni konsenzus, zasnovan na decenijama istraživanja, jasno pokazuje da se ove supstance u vakcinama nalaze u izuzetno malim količinama. Te količine su značajno manje od onih kojima smo svakodnevno izloženi kroz hranu, vodu ili okoliš.
Najčešće dezinformacije
Aluminijske soli se koriste kao adjuvansi kako bi se pojačao imuni odgovor, a ukupna količina aluminija koju dijete primi vakcinacijom manja je od količine koju unese majčinim mlijekom ili adaptiranom formulom u prvih nekoliko mjeseci života. i Da -aluminijum nije teški metal.
Poseban primjer naučno opovrgnute dezinformacije odnosi se na tiomersal, konzervans koji sadrži etil-živu. Uprkos tome što je etil-živa hemijski različita i različita po biološkim efektima od metil-žive (koja je toksična), ova razlika se u dezinformacijama namjerno zanemaruje. Brojne epidemiološke studije, provedene na stotinama hiljada djece, pokazale su da ne postoji nikakva veza između tiomersala i neuroloških poremećaja, uključujući autizam. Važno je naglasiti i da se tiomersal danas ne nalazi u dječijim vakcinama koje se kod nas koriste.
Još jedan čest narativ tvrdi da proizvođači vakcina „ne otkrivaju pravi sastav“. U stvarnosti, sastav svake vakcine je javno dostupan i detaljno regulisan. Svaki sastojak mora proći rigorozne toksikološke i kliničke procjene prije nego što vakcina dobije odobrenje za upotrebu. Regulatorna tijela poput Evropske agencije za lijekove ili Svjetske zdravstvene organizacije kontinuirano prate sigurnost vakcina i nakon njihovog stavljanja na tržište. Ovo se radi kroz sisteme farmakovigilancije.
Formaldehid: otrov u vakcinama?
Strah od formaldehida u vakcinama je čest, ali nije utemeljen na stvarnim količinama i načinu na koji naše tijelo funkcioniše. Da, formaldehid jeste otrovan i koristi se kao konzervans u medicini za čuvanje tkiva i organa za proučavanje. On peče za oči, ima oštar i neugodan miris… ali u vašem ga tijelu prirodno ima i nikad u tim toksičnim dozama. U vakcinama ga ima tek u tragovina i – nije konzervans.
Formaldehid je prirodni organski spoj koji se nalazi u svim živim bićima – pa tako i u našem tijelu. Naše tijelo ga svakodnevno proizvodi i koristi u važnim procesima metabolizma, uključujući i stvaranje DNK.
U nekim vakcinama, poput one protiv tetanusa, formaldehid se koristi tokom proizvodnje kako bi se neutralizirali toksini bakterija i virusa. Na taj način oni više nisu opasni, ali i dalje potiču organizam da razvije zaštitu. Nakon tog procesa, formaldehid se gotovo u potpunosti uklanja, a u vakcini ostaju samo tragovi. To na kraju bude manje od 0,1 mg po dozi.
Formaldehid nije konzervans već sredstvo koje toksin (otrov) tetanusa i difterije pretvara u anatoksin – protein koji više nije toksičan odnosno opasan, ali potiče stvaranje obrambenih protutijela. Zato se koristi u cjepivima kako bi organizam stvorio imunitet protiv njih.
Za poređenje, u tijelu dvomjesečne bebe prirodno se nalazi oko 1,1 mg formaldehida u krvi. To je deset puta više nego u vakcini. Hrana je također značajan izvor: voće, povrće, meso i riba sadrže višestruko veće količine nego vakcine.
Važno je razumjeti da nije problem u samoj supstanci, nego u količini. Formaldehid u velikim dozama može biti štetan, ali u malim količinama – kakve unosimo hranom ili primimo kroz vakcinu – naše tijelo ga brzo i efikasno razgrađuje. Za to imamo posebne enzime. Oni formaldehid pretvaraju u bezopasne supstance i uključuju u normalne biološke procese.
Male količine formaldehida u vakcinama ne predstavljaju rizik. Naše tijelo je već prilagođeno da se s njim nosi – i to u mnogo većim količinama nego što ih vakcina sadrži.
Udaranje na emocije, strah i korištenje slabe naučne pismenosti
Psihološki aspekt dezinformacija o sastavu vakcina također je važan. Kompleksni hemijski nazivi i nedostatak osnovne naučne pismenosti čine javnost podložnijom manipulaciji. Kada se nepoznati pojmovi predstave kao prijetnja, strah često nadjača racionalno razmišljanje. Upravo zato su transparentna komunikacija i edukacija ključni alati u borbi protiv dezinformacija.
Nauka o dezinformacijama pokazuje da se mitovi o sastavu vakcina ne šire zato što su uvjerljiviji od činjenica, već zato što su emocionalno snažniji. Suprotstavljanje tim narativima zahtijeva strpljenje. Traži i jasno objašnjenje te dosljedno oslanjanje na dokaze. Vakcine nisu „kokteli nepoznatih supstanci“, već pažljivo formulisani medicinski proizvodi čiji je sastav rezultat decenija istraživanja, kontrole i stalnog unapređenja u korist javnog zdravlja.
Refernece:
- Offit PA, Jew RK. Addressing parents’ concerns: do vaccines contain harmful preservatives, adjuvants, additives, or residuals? Pediatrics. 2003 Dec;112(6 Pt 1):1394-7. doi: 10.1542/peds.112.6.1394. PMID: 14654615.
Autor: Jelena Kalinić, MA, biolog, naučna novinarka, Društvo za promociju “Prirodnih nauka “Nauka i svijet”, posjeduje WHO infodemic manager certifikat i Health metrics Study design & Evidence based medicine trening. Dobitnica EurekaAlert (AAAS) Felowship 2020. za naučne novinare. Short -runner, drugo mjesto u izboru za European Science journalist of the year za 2022. godinu.
