Humani papiloma virus (HPV) jedna je od najčešćih seksualno prenosivih infekcija. Postoji više od 200 tipova HPV-a, od kojih se oko 40 prenosi seksualnim putem, direktnim kontaktom kože i sluzokože. Infekcija je toliko česta da se procjenjuje da se oko 80 posto seksualno aktivnih žena i muškaraca tokom života zarazi nekim tipom HPV-a. Nisu svi tipovi HPV-a povezani sa kancerom, ali neki od njih jesu. Nekoliko tipova izaziva genitalne bradavice (kondilome).
Najveći broj infekcija javlja se u mlađoj dobi, ali HPV nije infekcija koja pogađa samo mlade niti samo žene.
„Oko 90% zaraženih za jednu do dvije godine se izbori sa virusom“, objašnjava dr Radmila Stevandić Begović, specijalistica porodične medicine i subspecijalistica epidemiologije zaraznih bolesti. „Problem nastaje kod manjeg broja ljudi kod kojih infekcija traje duže. Kod njih određeni tipovi HPV-a mogu izazvati prekancerozne promjene, a potom i karcinom. Problem je što niko ne može predvidjeti ko će se izboriti s ovim virusom bez posljedica, a kod koga će se razviti kancer. Stoga bi bilo dobro da što više ljudi u dobi kada se prima vakcina protiv HPV-a primi ovu vakcinu“.
Kako je objasnila dr Stevandić Begović, HPV se povezuje s rakom grlića materice, ali i s drugim malignim bolestima – karcinomima vulve, vagine i anusa, kao i karcinomima usta i ždrijela. Virus, dakle, nije isključivo „ženski problem“. Muškarci se također mogu zaraziti i razviti bolesti povezane s HPV-om.
„HPV tipovi razlikuju se prema riziku koji predstavljaju. Niskoonkogeni tipovi najčešće uzrokuju kondilome, odnosno genitalne bradavice. Tipovi 6 i 11 odgovorni su za više od 90 posto kondiloma. Visokoonkogeni tipovi mogu dovesti do prekanceroznih promjena i raka. Među njima su posebno važni HPV 16 i 18, koji uzrokuju oko 70 posto karcinoma grlića materice“, dodala je dr Stevandić Begović.
Mnogo roditelja se brine koliko su ove vakcine (cjepiva) sigurne. No dokazi i iskustvo upućuju na to da su sigurne.
Vakcina štiti od najopasnijih HPV tipova
Kod nas je dostupna devetovalentna HPV vakcina, koja štiti od devet tipova virusa – sedam visokoonkogenih i dva niskoonkogena tipa. Prema riječima dr Stevandić Begović, vakcina je profilaktička, što znači da sprječava infekciju, ali ne liječi već postojeću HPV infekciju.
Zbog toga je najveća korist od vakcinacije kada se ona primi prije stupanja u seksualne odnose, odnosno prije mogućeg kontakta s virusom. Ipak, vakcinacija može biti korisna i kasnije, a prethodna HPV infekcija sama po sebi ne znači da vakcina nema smisla.
Za osnovnu vakcinaciju predviđene su dvije doze, s razmakom od šest do 13 mjeseci. HPV vakcina može se primiti istovremeno s drugim vakcinama, bez potrebe za posebnim razmakom.
Zašto vakcinisati i dječake?
Vakcinacija dječaka važna je i zbog njihove vlastite zaštite. HPV može izazvati kondilome, ali i karcinome penisa, anusa te usta i ždrijela.
„Dječaci kad prime ovu vakcinu će se sa efikasnošću od preko 90% zaštititi od kondiloma“, kaže dr Stevandić Begović. Vakcinacija dječaka istovremeno smanjuje mogućnost daljeg prenošenja infekcije u populaciji, ali i štiti od kancera koji su povezani sa HPV infekcijama. Naime, rak grlića materice nije jedini kancer koji HPV može izazvati. Ove infekcije su povezane i sa rakom usne šupljine, grla, penisa i analne regije.
Devetovalentna vakcina ne štiti od svih više od 200 tipova HPV-a, ali to nije njen cilj. Većina tipova nije visokorizična. Vakcina cilja upravo tipove koji su najvažniji za nastanak malignih bolesti. Štiti od onih koji nama mogu napraviti probleme.
„Opasno je tih 14 onkogenih tipova. Devetovalentna vakcina je efikasna u preko 90% slučajeva u preveniranju nastanka malignih bolesti.“
Vakcinacija ne zamjenjuje PAPA test
Čak i nakon vakcinacije žene trebaju ići na redovne ginekološke preglede i učestvovati u programima skrininga. Vakcina značajno smanjuje rizik, ali ne uklanja potrebu za praćenjem zdravlja grlića materice.
„Primarna prevencija ne isključuje sekundarnu prevenciju“, dodala je Stevandić Begović.
Vakcinacija je primarna prevencija – sprečava nastanak infekcije i bolesti. PAPA test i drugi oblici skrininga služe za rano otkrivanje prekanceroznih promjena. Kombinacija vakcinacije i redovnog skrininga zato je najbolja zaštita od raka grlića materice.
Vakcina je ispitana i prati se godinama
HPV vakcine nisu nova tehnologija. Prva HPV vakcina uvedena je 2006. godine, a devetovalentne vakcine koriste se od 2014. godine. Njihova sigurnost i efikasnost prate se kroz kliničke studije i nakon uvođenja u široku upotrebu.
„U svijetu dato je preko 500 miliona doza ovih vakcina, u preko 100 država svijeta, a nije zabilježen nijedan alarmantan, odnosno teži neželjeni događaj“, objasnila je dr Stevandić Begović.
Najčešće reakcije su bol, crvenilo ili otok na mjestu primjene, glavobolja te bolovi u mišićima. Ozbiljne alergijske reakcije su izuzetno rijetke. Jedina apsolutna kontraindikacija jeste teška alergijska reakcija, odnosno anafilaksija, na prethodnu dozu ili komponentu vakcine.
Poruka stručnjakinje je jednostavna: HPV je veoma česta infekcija, ali rak koji može nastati kao njena posljedica u velikoj se mjeri može spriječiti.
„Imate mogućnost da vakcinišete svoju djecu. Prevenirate nastanak malignih bolesti efikasnom vakcinom, bezbjednom vakcinom i dostupnom vakcinom.“
Cijeli podkast sa dr Stevandič Begović možete pogledati na Youtube kanalu Nauka govori.
Pročitajte još o HPV vakcinama:
Humani papiloma virus (HPV) i HPV cjepiva: 8 činjenica koje treba znati
Vakcine protiv HPV štite od niza bolesti i žene i muškarce
HPV vakcina: ključna u zaštiti od nekih oblika raka
Sastav HPV vakcina: sigurnost i svrha komponenti
Autor: Jelena Kalinić, MA, biolog, naučna novinarka, Društvo za promociju “Prirodnih nauka “Nauka i svijet”, posjeduje WHO infodemic manager certifikat i Health metrics Study design & Evidence based medicine trening. Dobitnica EurekaAlert (AAAS) Felowship 2020. za naučne novinare. Short -runner, drugo mjesto u izboru za European Science journalist of the year za 2022. godinu.
Za obavijesti o indikacijama, mjerama opreza i neželjenim dejstvima posavjetujte se sa ljekarom ili farmaceutom. U slučaju neželjenih događaja, reakcija i nuspojava nakon primjene lijeka ili vakcine molimo da napravite prijavu pravnom licu koje distribuira i/ili stavlja lijek ili vakcinu, Agenciji za lijekove vaše zemlje i, po potrebi, proizvođaču.
