Jedna od stvari koja se često može čuti o vakcinama, jeste i fenomen koji se naziva „shedding“, a odnosi se na mogućnost da vakcinisana osoba zarazi osobu oslabljenog imunološkog sistema ili nevakcinisanu osobu uzročnikom iz vakcine. Ovo je u nekoj mjeri i tačno i moguće, ali molimo da nastavite čitati ovaj tekst kako bismo razjasnili ovaj problem (i odagnali Vaše strahove).

Shedding postoji, ali u jako maloj mjeri i samo kod nekih vakcina. Odmah treba napomenuti da vakcine koje ne sadrže žive uzročnike ne mogu izazvati shedding – takve su, primjerice, vakcine protiv HPV, vakcine protiv hepatitisa te DTaP-IPV-Hib (kod nas je to Pentaxim, kombinovana vakcina protiv difterije, tetanusa, velikog kašlja, poliomijelitisa-inaktivirani virus i Haemophilus influenza tip b) te vakcina protiv hepatitisa B.

Dakle, kada govorimo o fenomenu sheddinga, imamo na umu one vakcine koje sadrže živog, ali oslabljenog uzročnika, i uglavnom se radi o virusima. Takve vakcine nazivamo atenuirane, a one pružaju sigurniju i dugoročniju zaštitu od bolesti. Drugim riječima – imunitet stečen nakon ovih vakcina traje dugo, čak i doživotno.

Koje vakcine spadaju u atenuirane?

To su:

BCG vakcina;

-različite vrste MMR (MPR) vakcina – protiv morbila, zaušnjaka i rubeole: Priorix i MMR VaxPro;

-vakcina protiv varičela (vodenih ospica), recimo ProQuad (MMR+varičele, proizvođač Merck) ili Varilrix (monovalentno protiv varičela, proizvođač GSK)– nisu u obaveznom programu u BiH!

-„živa“ vakcina protiv poliomijelitisa (bivalentna, bOPV);

-vakcina protiv rota virusa (ne daje se u BiH).

Koliko je shedding stvaran i moguć?

Ako uzmemo za primjer vakcinu protiv varičela, bez obzira što se ona ne daje u BiH, zabilježeno je 11 slučajeva kada su osobe dobile bolest tako što su bile u doticaju sa nedavno vakcinisanom osobom – radi se o 11 slučajeva na 50 miliona doza! Izvor za ovu informaciju je ovdje. U slučaju da osoba vakcinisana protiv ove bolesti dobije osip, tada se povećava ovaj rizik i savjetuje se da vakcinisano lice ne dolazi u kontakt sa osobama oslabljenog imunološkog sistema.

Međutim, kada govorimo od MMR/MPR vakcini, nema nikakvih dokaza da je shedding moguć i da se dogodio za komponente morbila i zaušnjaka.

7-28 dana nakon imunizacije ovom vakcinom mogu se detektovati tragovi trećeg virusa iz ove vakcine, virusa rubeole, ali ovdje je virus isuviše oslabljen da bi bio virulentan (tj. da bi imao „snage“ da inficira).

Za sojeve morbilivirusa u MMR vakcinama (Schwarz u Priorix i Edmonston u M-M-R-VaxPro) nije utvrđeno da imaju sposobnost sheddinga (izvor ovdje) te virus iz vakcina nije i ne može biti uzročnik epidemija morbila.

1989. opisan je samo jedan jedini slučaj iz 1988. u The Lancet da je možda sestra (8 mjeseci) dobila morbile od brata (4 godine) koji je vakcinisan MMR vakcinom. Međutim, u to vrijeme nije bilo metoda PCR da se potvrdi da li je ili nije riječ o vakcinalnom soju, a drugo – dječak je razvio Koplikove tačke, što, kao i još neke stvari opisane u ovom radu, sugerira da je dijete možda već bilo zaraženo u trenutku vakcinacije, pa je onda zarazio i sestru, te je ona nešto kasnije ispoljila simptome.

Ovaj fenomen nije zabilježen kod BCG vakcine.

RNK i širenje virusa

Što je s činjenicom da je ju jednom naučnom radu opisano kako postoji RNK virusa morbila (morbili su RNK virus) u mokraći djece koja su nedavno vakcinisana? Da li tako može doći do prenošenja virusa?

Ne. RNK čestice virusa nisu zarazne. Da bi virus bio zarazan, njemu su potrebni i proteini u kombinaciji sa RNK (ili DNK) – niti jedna od komponenti virusa ne može sama da se replicira niti da inficira. Sem toga, morbili se ne prenose urinom, nego je to kapljična infekcija.

Nakon vakcinacije protiv rotavirusa, kod nekih beba se ovaj virus može pronaći u uzorku stolice, ali je također veoma oslabljen i rizik za prenošenje bolesti je veoma mali. Korist od vakcinisanja ovom vakcinom znatno premašuje ovaj mali rizik, s obzirom da je infekcija rotavirusom jedan od glavnih uzročnika infektivnog gastroenterokolitisa kod male djece, koji dovodi do jake dehidratacije organizma.

Shedding i oralna vakcina protiv dječije paralize

Treba naglasiti da je ipak postojala jedna vakcina kod koje je mogućnost sheddinga bila realna, ali, opet prilično niska. Naime, to je živa – oralna vakcina protiv poliomijelitsa (OPV) i to naročito njen trovalentni oblik, koji se koristio do 2016.

Danas se koristi sigurnija, dvovalentna vakcina protiv ove teške bolesti, iz koje je izbačen soj polio-virusa koji je bio najviše povezan sa slučajevima poliomijelitisa deriviranog od vakcina (circulating vaccine-derived poliovirus – cVDPV).

Koji su uslovi potrebni za širenje virusa iz vakcine protiv dječije paralize?

Virus polia je virus koji se ne širi kapljično, kao primjerice, virus morbila, nego se replicira u crijevnom traktu i virusne čestice se nalaze u stolici. Iz stolice, pogotovo u uslovima gdje nema sanitarija i kanalizacije, moguće je da se raširi. Kada je dijete vakcinisano sa OPV, taj oslabljeni uzročnik se replicira u crijevima jedan određen period, a organizam tada stvara antitijela.

Ipak, kao i u slučaju rotavirusa, virus iz vakcine se može naći u stolici i dalje širiti u okolini – putem pelena, putem vode – ako sanitarni uslovi nisu na visokom nivou. U krajevima gdje je, iz nekog razloga, procijepljenost protiv poliomijelitisa smanjena, izlučeni virus može dalje nastaviti cirkulirati i, nažalost, može preživjeti jedno vrijeme, dovoljno da mutira i da postane infektivan.

Dakle, ovo je moguće pod nekoliko uslova:

-da je procijepljenost populacije niska

-da virus cirkulira neometano oko 12 mjeseci

-naročito u slučajevima da je u pitanju trovalentna OPV, koja se od 2016. više ne koristi.

Korist od OPV vakcine

Od 2000. godine, više od 10 milijardi doza OPV-a dato je gotovo 3 milijarde djece širom svijeta. Kao rezultat toga, više od 13 miliona slučajeva dječje paralize je spriječeno, a bolest je smanjena za više od 99%. Za to vrijeme su se dogodila 24 epidemije cVDPV-a, u 21 zemlji, što je rezultovalo s manje od 760 slučajeva VDPV-a (izvor: WHO)

Do 2015. godine, više od 90% slučajeva cVDPV bilo je zbog komponente tipa 2 u OPV-u. S prenosom divljeg poliovirusa tipa 2 koji je već uspješno prekinut od 1999. godine, u aprilu 2016. prešlo se trivalentnog OPV na bivalentni OPV (bOPV) u rutinskim programima imunizacije. Uklanjanje komponente tipa 2 OPV-a povezano je sa značajnim koristima za javno zdravstvo, uključujući smanjenje rizika od slučajeva cVDPV2. Više o tome smo pisali u tekstu koji možete pročitati ovdje.

Za kraj, ponovimo – vakcinisani ne šire infektivne bolesti, a fenomen sheddinga je veoma ograničen i rizik za ovo kod sadašnjih atenuiranih vakcina je izuzetno mali.

Priredila i napisala: Jelena Kalinić, MA, biolog, naučni novinar i bloger Društvo za promociju “Prirodnih nauka “Nauka i svijet”

O nama: Društvo “Nauka i svijet” je osnovano 2017. godine, a bavi se promocijom prirodnih nauka, borbom protiv dezinformacija u sferi nauke, protiv pseudonauke i za bolje obrazovanje u STEM oblasti. Predsjednik je prof. dr. Nenad Tanović.